ساز شناسی

ساز شناسی

سازشناسی
ساز شناسی
بررسی و طبقه‌بندی و شناخت سازها را «سازشناسی» یا «ارگانولوژی» می‌نامند سازها را به روش های مختلف دسته بندی کرده‌اند ولی معمول‌ترین (و نه لزوماً دقیق‌ترین) دسته‌بندی سازها تقسیم آن‌ها به سازهای زهی، سازهای بادی، سازهای کوبه‌ای، سازهای صفحه‌کلیددار و سازهای الکترونیک تقسیم شده است
احتمالاً قدیمی‌ترین وسیله تولید موسیقی صدای انسانی است. بعد از آن شاید انواع سازهای کوبه‌ای و پس از آن سازهای بادی قدمت بیشتری دارند. یک قطعه استخوان سوراخ شده مربوط به دوره انسان نئاندرتال را قدیمی‌ترین ساز بادی کشف‌شده می‌دانند ساز های زهی
Cordophones
سازهای بادی
Aerophones
سازهای کوبه ای
Memberanophones
در این نوع از سازها صدا توسط سیم یا زه تولید میشود. مهمترین نهاد در ارکسترهای قدیم، و اصلیترین هسته در ارکسترهای امروزی رو "سازهای زهی" تشکیل میدهند. این دسته از ساز خودش به چند دسته ی کوچکتر تقسیم میشه :
1)سازهای زهی زخمه ای دسته ای که سیم به واسطه ی زخمه زدن، به وسیله ی انگشت یا مضراب صدا تولید میکند، مثل: سه تار، تار، رباب، بربط، چنگ، ماندولین و ...
2)سازهای زهی آرشه ای دسته ای که صدا به وسیله ی کشیدن آرشه روی سیم تولید میشود. مثل: کمانچه، قیچک، ویولون و ...
3) سازهای زهی کوبشی دسته ای که با کوبیدن وسیله ی چکش مانندی روی سیم، تولید صوتی رسا و زیبا میکنه. مثل: سنتور، زیلفون، گلوکن اشپیل، ویبرافون پیانو، هارمونیکای شستی دار، کلاوسن و …
از خانواده ی سازهای زهی هستن که اسمشون به " ساز های زهی شستی دار " شهرت دارد.
سازهای بادی
آن دسته از سازهائی که در آنها با دمیدن هوا و فوت کردن، صدا تولید میشود ، آنها را به نام "سازهای بادی" میشناسند. این دسته هم به نوبه ی خود به چند شعبه ی کوچکتر تقسیم میشوند :
1)سازهای بادی چوبی : که از چوب(آبنوس) یا نی خیزران درست میشنود . مثل: نی، سُرنا، فلوت، هوبوا، باسون و ...
2)سازهای بادی برنجی دسته ای از سازها که از جنس مس، برنج یا حتی نقره ساخته شدن. مثل: انواع شیپور، ترومپت، ترومبون، ساکسیفون، کُر و ...
3) سازهای شاستی دار بادی : دسته ای هستند که مثل پیانو دارای شستی هستن و تولید صدا یا دمش هوا، به وسیله ی نیروی مکانیکی یا الکتریکی انجام میگیره. این سازها لوله های متعدد، کوتاه و بلندی دارن و در نتیجه دمیدن هوا در این لوله ها یا زبانه ها صداهای گوناگون و مختلفی تولید میکنه. مثل: اُرگ، آکوردئون، سازدهنی، نی انبان و ... سازهای کوبه ای
به این دسته "سازهای ضربی" و " آلات ایقاعی " هم میگویند و همونطور که از اسمشون پیداست سازهایی هستند که صدا از طرق مختلف وارد آوردن ضربه، چه به وسیله ی دست به طور مستقیم(مثل دف و تنبک) و چه به وسیله ی آلتی دیگه (مثل دهل و نقاره) حاصل میشوند. این دسته از سازها به شرح زیر تقسیم بندی میشوند :
1) دسته ای که به روی اونا پوست کشیده شده و با دست یا چوب روی اونا میکوبند. مثل: دف، تنبک، دایره، نقاره، تیمپانی و ...
2)دسته ای که به هر دو سطح بالایی و پایینی اون پوست کشیده شده و خود ساز به صورت استوانه ای ساخته شده که با دست یا چوب به یک یا هر دو طرف سطوح ساز میکوبند. مثل: دهل، طبل بزرگ، طبل کوچک، سایترام و ...
3)دسته ای که ساز در اصل،از دو تکه چوب یا فلز ساخته شده و هر دو به هم کوبیده میشوند. مثل: سنج، قاشقک، بشقابک و ...
4)دسته ای که به وسیله ی کوبیدن چکش روی تیغه های فلزی، زنگوله و غیره، صداهایی مخصوص و زنگوار تولید میکند. مثل: ناقوس لوله ای..

 

سه تار
از سازهای زهی مضرابی است که در ساخت آن از چوب، فلز، زه یا نخ نایلون استفاده می شود

سه‌ تار و انواع سازهای شبیه به‌ آن مانند دوتار و تنبور و چگور در نواحی مرکزی آسیا و خاورمیانه رواج داشته‌ است. برخی از جمله عده‌ای از عرفا به آن «اوتار» نیز می‌گویند .

شکل ظاهری این تار مانند تنبور است با این تفاوت که دارای کاسه‌ای کوچکتر می‌باشد. سطح کاسه سه تار چوبی است.

سه تار امروزی چهار سیم دارد. این ساز با ناخن انگشت اشاره دست راست نواخته می‌شود. سه تار سازی است که هم به‌صورت تک نوازی و هم در گروه نوازی ها مورد استفاده قرار می‌گیرد

وسعت سه تار نزدیک به 3 اکتاو است. سه تار را از خانواده تنبور قلمداد می‌کنند و امروزه در مقایسه به تار نزدیک تر است و معمولا نوازندگان تار با ساز سه تار نیز آشنایی دارند.

این ساز در حالت نشسته به صورت افقی روی ران پا قرار می‌گیرد به نحوی که دسته آن در طرف چپ و کاسه آن در طرف راست نوازنده باشد.

نوازنده سر انگشتان دست چپ را روی پرده‌های (دستان) دسته حرکت می‌دهد و با ناخن انگشت سبابه دست راست بر زخمه می‌زند. سه تار را به علت سبکی وزن ایستاده هم می‌نوازند                        

قسمت‌های مختلف سه ‌تار :

کاسه طنینی :

کاسه‌ای گلابی شکل و از جنس چوب است و روی دهنه آن صفحه چوبی قرار دارد. این کاسه را هم یک تکه و هم از ترک‌های به هم متصل شده چوب می‌سازند و به منظور زیبایی گاهی طرح‌هایی با صدف یا استخوان روی آن نصب می‌کنند. از نظر ساختاری مانند کاسهٔ عود یا تنبور است ولی کوچک‌تر از آنها و معمولاً از چوب توت ساخته می‌شود .

صفحه رو :

صفحه روی سه تار از جنس چوب است و معمولا سوراخ‌های کوچکی روی آن ایجاد می‌کنند که خروج صدا را از کاسه طنینی میسر می‌ سازد .

خرک :

خرک نیز از جنس چوب و به طول تقریبی 4 سانتی متر و ارتفاع 7 میلی متر است. سطح زیرین مسطح آن روی صفحه قرار می‌گیرد. روی خرک شیارهایی وجود دارد که سیم از روی آن عبور کرده و از هم جدا نگه داشته می‌شود .

دسته :

دسته سه تار در مقایسه با کاسه آن باریکتر است و به صورت لوله‌ای تو پُر به قطر تقریبی 2.5 و طول 40 تا 50 سانتی متر از چوب ساخته می‌شود. روی دسته مسطح و پشت آن نیم دایره است و پرده‌ها روی آن بسته می‌شوند. دسته سه تار از یک طرف به کاسه و از طرف دیگر به سر پنجه متصل می‌شود.

پرده :

پرده‌ها نخ‌های باریکی از جنس رودهٔ حیوانات و یا ابریشم هستند که در عرض دستهٔ سه‌ تار به صورت سه‌لایی و چهارلایی بسته می‌شوند و وظیفهٔ تقسیم‌بندی فواصل موسیقایی را برعهده دارند. تعداد پرده‌ها ۲۶ عدد است که که یکی از آن‌ها قبل از شیطانک بسته می‌شود و فاصلهٔ آن با شیطانک در صدای سه‌تار موثر است. شایان ذکر است امروزه به مدد دیدگاه متجدد اساتید ساخت ساز نظیر استاد محمدرضا ژاله استفاده از پرده هایی از جنس نایلون کمک با ارزشی به نوازندگان سه تار به حساب می‌آید. چرا که این جنس پرده اولا حرکت دست نوازنده به روی دسته را اسان تر نموده ثانیا اجرای تکنیک ویبره (لرزش) با دست چپ را میسرتر از قبل نموده و ثالثا هیچگونه تغییری بر رنگ صوتی این ساز ندارد.

شیطانک :

شیطانک بین قسمت اصلی دسته و پنچهٔ ساز قرار می‌گیرد و جنس آن از استخوان و یا پلاستیک است. کاربرد شیطانک در هدایت و تقسیم‌بندی سیم‌ها در قسمت بالای دسته می‌باشد .

سرپنجه :

سرپنجه در ابتدای طول دسته و از جنس چوب است و تعداد 4 گوشی دو به دو در طرفین آن قرار گرفته‌اند. گاهی داخل سر پنجه را به طرف بیرون خالی می‌کنند و سیم‌ها مثل سیم‌های تار بسته می‌شوند. گاهی نیز ممکن است سر پنجه در امتداد دسته ساخته شود. در این صورت سیم‌ها به طرف بیرون سرپنجه به دور گوشی‌ها بسته می‌شوند .

سیم گیر :

قطعه‌ای است چوبی و گاهی از جنس استخوان که در انتهای بدنه کاسه نصب می‌شود و گره سیم‌ها به شیار روی آن می‌افتند .

تعداد و جنس سیم‌ ها :

سه تار دارای 4 سیم فلزی با ضخامت‌های متفاوت است. سیم چهارم سه تار را مشتاق علیشاه به آن اضافه کرده است و برخی این سیم را به نام سیم مشتاق می‌شناسند. سیم یکم یا سیم سفید که از جنس فولاد است. سیم دوم یا سیم زرد نیز از جنس برنز است. سیم سوم یا سیم مشتاق یا زنگ که دقیقا هم‌جنس و هم اندازهٔ سیم یکم است. سیم چهارم که آن هم زرد رنگ است و از دیگر سیم‌ها قطورتر است .

گوشی :

سیم از یک طرف به سیم‌گیر در انتهای کاسه و از طرف دیگر به گوشی‌های کوک شونده در انتهای دسته ساز بسته می‌شوند. با پیچاندن گوشی‌ها ساز کوک می‌شود .

سه‌ تار در گذشته سه سیم (تار) داشته و اکنون چهار سیم دارد (البته سیم سوم و چهارم آن نزدیک به هم قرار دارند و هم‌زمان نواخته می‌شوند و مجموعهٔ آن دو رامعمولاً سیم «بم» می نامند. )                

با گذشت زمان کسانی چونابونصر فارابی،ابوعلی سینا، صفی الدین ارموی و از متأخرانابوالحسن صبالزوم افزایش یک سیم دیگر (این سیم از نظر تاریخی سیم چهارم است ولی سیم سوم خوانده می‌شود) به این ساز را درک کرده و سه تارهای امروزی دارای چهار سیم هستند

سیم سوم سه تار به سیم مشتاق معروف است و به روایتی از ابوالحسن صبا این سیم را نخستین بار درویشی به نام مشتاق علیشاه به این ساز افزوده است .

سه تار دارای صدایی مخملین و ظریف بوده از آنجاییکه که با کنار ناخن انگشت سبابه دست راست نواخته می‌شود، صدای ساز ارتباط مستقیمی با اعصاب و روان نوازنده پیدا می‌کند و از این رو سه تار را اغلب همدم اوقات تنهایی می‌دانند.

میرزا عبدالله، درویش خان، ابوالحسن صبا، احمد عبادی، نور علی برومند، یوسف فروتن، سعید هرمزی،داریوش صفوت،جلال ذوالفنون،محمدرضا لطفی،حسین علیزاده،داریوش پیر نیاکان،عطا جنگوک،داریوش طلایی، کیوان ساکت، مسعود شعاری، حمید متبسم،کیهان کلهر، محمد فیروزی، کیا طبسیان، امیرحسین پورجوادی،قشنگ کامکاراز جمله سه تار نوازان برجسته کشورمان هستند.

 

 

فلوت

فلوت از خانواده ساز های بادی چوبی بدون زبانه می باشد. این ساز جز یکی از قدیمی ترین سازهای بادی محسوب می گردد که قدمت برخی از آن به 50000 سال پیش بر می گردد ( مصریان باستان سازی شبیه به آن داشتند ).

این ساز در ابتدا از جنس چوب بوده است به همین دلیل به آن ساز بادی چوبی می گفتند که گاهی در بعضی قطعات و گام ها دچار محدودیت هایی می شده است . ولی امروزه با وجود اینکه در زمره سازهای بادی چوبی قرار دارد لیکن ملاک تقسیم بندی آن در نحوه ی تولید صدای آن است نه جنس و آلیاژی که در ساخت آن مورد استفاده قرار گرفته است.

واژه فلوت در زبان‌های اروپایی به معنای نام کلی سازهای مشابه فلوت نیز بکار می‌رود. فلوت و ساز شرقی نی هم نوعی فلوت شمرده می‌شود. به‌طور کلی فلوت و نی سازهایی هم‌خانواده هستند.

یک آلمانی به نام تئوبالد- بوهم از اهالی باواریا زندگی خود را صرف تکمیل و بهبود فلوت نمود و به صورت فعلی در آورد و اهمیت و اعتبار امروزی فلوت مدیون زحمات ایشان می باشد.

 

ساختمان ساز :

شامل سه قسمت است:

سر ساز : محل دمیدن در ساز در این قسمت قرار دارد.

بدنه یا قسمت میانی : کلید های ساز یا تامپون ها بر روی آن قرار دارند.

قسمت انتهایی یا الحاقی

انواع فلوت :

فلوت چینی - فلوت هندی اوکارینا

انواع مختلف فلوت چینی :

Dizi

نواختن آن به صورت اریب می باشد و صدای دلنشینی دارد و یکی از اصلی ترین آلات موسیقی در چین است که در موسیقی سنتی ارکستر و اپرا و همچنین در کشور های غربی مورد استفاده قرار می گیرد. از چوب بامبو ( خیزران ) ساخته می شود.

Xiao

جز یکی از سازهای قدیمی می باشد که جنس آن از خیزران تیره رنگ است و به صورت عمودی نواخته می شود

Paixiao

Koudi

فلوت هندی :

جنس این فلوت از چوب خیزران است که نواختن آن به صورت اریبی و در کشورهای هند و پاکستان نواخته می شود و دارای 6 یا 7 سوراخ می باشد.

اوکارینا :

با قدمت 12000 ساله جز قدیمی ترین ساز های موسیقی جهان است که که گذشته آن به چین بر می گردد و به مرور به کشورهای غربی هم راه پیدا کرد. جنس آن معمولا از سفال ولی با چوب پلاستیک شیشه و فلز ساخته می شود. دارای 4 تا 13 سوراخ می باشد و نحوه ی صدا دهی آن شبیه فلوت ریکوردر است و صدای دلنشینی دارد.

 

 

گیتار:

گیتار نوعی ساز زهی است که با انگشت یا پیک نواخته می شود.

گیتار از جمله سازهایی است که به طور گسترده در انواع موسیقی –

از کلاسیک گرفته تا راک و جز – مورد استفاده قرار می گیرد.

گیتار به طور کلی به دو دسته طبقه بندی می شود :

1/ گیتار آکوستیک

2/ گیتار الکتریک

انواع سبک های گیتار :

به طور کلی سبک های اصلی نوازندگی گیتار عبارتند از :

کلاسیک/ فلامنکو / جز / راک / پاپ

از دیدگاه های مختلفی می توان سبک نوازندگی گیتار را دسته بندی کرد سبک های متداول در ایران :

1/ کلاسیک :

موسیقی کلاسیک به سالهای 1750 تا 1820 بر می گردد. موسیقی کلاسیک به مطالعه و پژوهش نیاز داشته و شنونده باید از انواع دوره های کلاسیک یعنی : رنسانس،باروک،‌کلاسیک ،‌رومانتیک، نئوکلاسیک ، مدرن و آوانگاردو فرم های مختلف موسیقی کلاسیک شناخت داشته باشد و به نوعی نوازندگی در این سبک ، علاوه بر تمرین و کسب تکنیک بالا ،‌نیازمند مطالعه در زمینه های فوق می باشد. استفاده از متد های آموزشی نوازندگی گیتار کلاسیک برای کسانیکه قصد نواختن گیتار در سایر سبک ها را دارند ،در اغلب موارد ضروری است.

2/ پاپ :

موسیقی پاپ از کلمه ی :

به معنی مردمی و محبوب می باشد. POPULAR

در این موسیقی احساسات به صورت ساده و واضح به مخاطب منتقل می شود . در این نوع سبک هم می توان با استفاده از انگشتان هم پیک یا مضراب بر سیم ها ضربه زد. آواز خواندن و ریتم نوازی در این سبک اهمیت بسیاری دارد و معمولا در این نوع سبک گیتار همراه با آواز است.

3/ فلامنکو :

این سبک ریشه در موسیقی اصیل اسپانیایی دارد در آغاز فقط رقص و آواز بود و گیتار نقش همراهی کننده را داشت که به مرور و در اوایل قرن دهم گیتار نقش اصلی را در این سبک پیدا کرد.

پس میتوان گفت فلامنکو دارای 3 رکن اساسی است :

کانته ( آواز ) – بایله ( رقص ) – گیتارا ( گیتار نوازی )

در نواختن گیتار در این سبک اگر راست دست هستید تمام 4 انگشت دست راست به سیم ها ضربه می زنند و تکنیک های ریتم نوازی بسیار زیبایی مثل راسگادو در این سبک وجود دارند.

 

 

 

ویولن

ویولن توسط سازنده ایتالیایی گاسپارو برتولونی اختراع شده است.

ویولون ساز زهی ـ آرشه ای ست که برای نواختن روی شانه چپ نوازنده قرار می گیرد و به کمک آرشه که در دست راست نوازنده هست نواخته می شود .

قطعات ویولن :

این ساز شامل 58 قطعه با وزن 400 گرم است که دارای بخش های زیر می باشد :

آرشه :

وسیله ای که شامل یک چوب است و به دو سر آن موی اسب وصل شده و برای نواختن سازهای زهی مورد استفاده قرار می گیرد .

جعبه طنینی :

از سه بخش صفحه ی رویی / صفحه ی زیرین و زوار های دور تشکیل شده است.

 

خرک :

در واقع پلی بین جعبه طنینی و سیم ها می باشد .

گردن یا دسته :

در واقع دنباله چوب آبنوس تکیه سیمها است که محل انگشت گذاری نوازنده در قسمت بالای آن قرار دارد.

 

گریف :

ساخته شده از آبنوس می باشد و در طول دسته ی ویلون چسبیده و تا میانه ی جعبه ی ساز امتداد دارد.

سیم گیر :

ساخته شده از آبنوس / باکسوود و یا رزوود می باشد و در فاصله ی کمی از خرک تا آخر تنه ی ساز کشیده شده است .

سیم ها :

از جعبه کوچک سر ساز آغاز و تا طول چوب آبنوس تکیه گاه سیم ها ادامه دارد و بعد از روی خرک عبور کرده و در سیم گیر مهار می شوند.

سیم ها شامل انواع : زه فلزی مرکب مصنوعی می باشند.

ویولون سازی جهانی است که با فرهنگهای مختلف سازگاری دارد. در اصل یک ساز شرقی است که بعد از جنگ های صلیبی به اروپا راه یافت.

خانواده ی ویولون :

شامل سه ساز ویولون / ویولا و ویولون سل می باشد .

ویولا یا آلتو یا ویولون آلتو :

سازی زهی آرشه ای است که همانند ویولون نواخته می شود ولی چون در پرده ی پایین تری نواخته می شود از ویولون بزرگتر و زه های آن ضخیم تر و آرشه ی آن بزرگتر است

ویولن سل :

سازی زهی و آرشه ای است که از ویولن و ویولا بزرگتر است . صدای آن در منطقه ی میانی این خانواده قرار دارد . در هنگام نواختن بین دو پای نوازنده و به واسطه ی میله ای که در انتهای آن وجود دارد روی زمین قرار میگیرد.

 

 

 

تنبک:

تنبک جز سازهای کوبه ای است .

تنبک از نظر ساز شناسی جز طبل های جام گونه می باشد .

تنها ساز کوبه ای می باشد که برای اجرای آن از تمام انگشتان دست استفاده می شود.

جنس آن از چوب گردو افرا یا توت می باشد که به صورت یک تکه ساخته می‌شود.

  

تنبک از این قسمت ها تشکیل شده است :

پوست

دهانه ی بزرگ

گلویی ( نفیر )

پا

تنه

دهانه ی کوچک ( کالیبر )

نواختن تنبک :

تنبک را به طور افقی به صورتی که دهانه ی بزرگتر رو به پایین باشد روی ران پای نوازنده نشسته قرار می گیرد و او دست چپ خود را در بالا و دست راست خود را در کنار راست تمبک قرار می دهد و با دو دست بر پوست ضربه می زنند. 

 

تنبک از نظر نوازندگی – ساختمان فیزیکی – رنگ های صوتی اش یکی از پیچیده ترین ساز های کوبه ای می باشد.

در ده های اخیر این ساز پیشرفت های چشمگیری داشته است که در این راستا می توان به حسین تهرانی پدر تنبک نواز ایرانی اشاره کرد.

استاد حسین تهرانی برای اولین بار گروه تنبک نوازی را تشکیل داد و برای آنها قطعاتی را تنظیم کرد و باعث پیشرفت هنرجویان شد.

قدمت تنبک با نام های پهلوی دمبلک و تنبور به پیش از اسلام می رسد.

از نوازندگان قدیمی می توان به حاجی خان ضرب گیر / عیسی آقا باشی / رضا قلی خان نوروزی/ ابولحسن صبا/ عبدالله دوامی/ شعبان غنایی و . . . اشاره کرد.

 

 

 

کمانچه

کمانچه از سازهای زهی کششی قدیم ایران است و در زمان صفویه و قاجاریه جز سازهای اصلی موسیقی ایران بوده است.

شادروان خالقی در کتاب سرگذشت موسیقی ایران کمانچه را نوع تکامل یافته ی رباب می نامد .

کمانی که با آن کمانچه را می نوازند کمانه نام دارد و در ویولن کلمه ی فرانسوی آرشه به معنی کمان کوچک است.

آرشه کمانچه از یک چوب با بلندی 60 سانتی متر که از یک طرف انحنا دارد و موی دم اسب تشکیل شده است.

موی آرشه کمانچه بر خلاف ساز های زهی غربی بر روی چوب محکم کشیده نمی شود بلکه نوازنده در هنگام نواختن به تناسب احساس فسار را بر روی سیم تغییر می دهد.

کمانچه در زمان قدیم دارای 3 سیم بوده است که گاهی دو سیم اول و دوم مضاعف انداخته می شد و پس از ورود ویولن به ایران کمانچه هم به تقلید از آن دارای 4 سیم شد.

نواختن کمانچه

نوازنده در حالت نشسته پایه کمانچه را روی صندلی – زمین و یا زانو قرار می دهد و به وسیله ی کمانه ( آرشه ) آن را می نوازد.

انواع کمانچه

کمانچه معمولی

کمانچه آلتو

کمانچه باس

کمانچه آلتو دو و نیم پرده و کمانچه باس یک اکتاو بم تر از کمانچه معمولی صدا می دهند.

صدای کمانچه به عواملی چون جنس چوب / ضخامت در نقاط مختلف کاسه / شکل کاسه / اندازه های کاسه / نوع و ضخامت پوست / چگونگی سطح کاسه از نظر تراش / جنس و شکل و اندازه و محل قرار گرفتن خرک / جنس سیم / چگونگی شیطانک / زاویه اتصال دسته به کاسه بستگی دارد. 

نوازندگان شاخص

علی اصغر بهاری / کیهان کلهر / سعید فرج پوری / مجتبی میر زاده / اردشیر کامکار / هادی منتظری و ...

 

اطلاعات تماس

 

  • ماهان:

          کرج - چهار راه طالقانی شمالی - نبش بلوار ماهان

          026-34486461       026-34480820       026-34486398

  • نوای ماهان:

          رجایی شهر - بین نهم و دهم اصلی - جنب بانک مهر اقصاد

          026-34421454        026-34475011

  • ایمیل آدرس:   info [at] mahanmusicinst.com  
بالا
We use cookies to improve our website. By continuing to use this website, you are giving consent to cookies being used. More details…